Finanse polskich samorządów, czyli kryzys samodzielności

Finanse polskich jednostek samorządu terytorialnego znalazły się w ostatnich latach w głębokim kryzysie. Na tę trudną sytuację złożyło się wiele czynników zewnętrznych, niezależnych od decyzji lokalnych włodarzy. Do najważniejszych z nich należą:

• Pandemia COVID-19, która wymusiła zamrożenie wielu gałęzi gospodarki, uderzając w kondycję firm i tym samym w wpływy podatkowe miast, wymuszając jednocześnie uruchomienie samorządowych instrumentów wsparcia.
• Wojna za wschodnią granicą, która wpłynęła na rentowność przedsiębiorstw i zmusiła państwo do nadzwyczajnych wydatków, co bezpośrednio obciążyło sektor publiczny.
• Wdrożenie Polskiego Ładu, czyli reforma systemu finansowego z 2022 roku, która wywołała bezprecedensowe perturbacje w budżetach lokalnych.

Analiza skutków tych zmian pokazuje, że najbardziej ucierpiały miasta na prawach powiatu oraz metropolie. W ich budżetach odnotowano drastyczny spadek udziału wpływów z PIT, bezprecedensowe załamanie nadwyżki operacyjnej w 2022 roku oraz gwałtowny wzrost kosztów obsługi zadłużenia i zadań bieżących.

Sytuację pogarszają niepokojące zjawiska systemowe: klientelizm polityczny, nierównomierny dostęp do rządowych programów inwestycyjnych oraz niesprawiedliwy mechanizm wyrównywania ubytków z PIT dla różnych grup samorządów. Wszystko to każe postawić fundamentalne pytanie o przyszłość finansowej samodzielności, przewidywalności i sterowalności polskich gmin.

Szczegółową analizę tych turbulencji, ze szczególnym uwzględnieniem sytuacji Krakowa oraz propozycji naprawy systemu finansów publicznych, znajdą Państwo w poniższych opracowaniach:

• Sytuacja finansowa samorządu terytorialnego w Polsce w latach 2018–2022 a idea samorządności (M. Piszczek, K. Surówka, Finanse Komunalne 4/2023): Link do publikacji
• Raport o sytuacji finansowej miasta Krakowa w latach 2010–2022: Pobierz PDF