SCT w Krakowie. Potrzebne, ale źle przygotowane

Strefa Czystego Transportu w Krakowie stała się jednym z najbardziej zapalnych tematów lokalnej debaty publicznej. Emocji jest dużo, argumentów skrajnych jeszcze więcej. Jedni mówią, że to konieczny krok w walce o zdrowsze miasto. Inni widzą w tym zamach na codzienne życie mieszkańców, interes przedsiębiorców i kolejne ograniczenie nakładane bez dostatecznego zrozumienia realiów. Prawda, jak to zwykle bywa, leży pośrodku.

Trzeba powiedzieć jasno: idea SCT sama w sobie ma sens. W miastach takich jak Kraków transport samochodowy jest jednym z głównych źródeł zanieczyszczeń powietrza, zwłaszcza tlenków azotu, które szczególnie silnie uderzają w zdrowie mieszkańców wzdłuż ruchliwych ulic. To nie jest problem abstrakcyjny ani „ekologiczna moda”. To kwestia jakości życia, zdrowia dzieci, seniorów, osób przewlekle chorych, ale też zwykłego komfortu oddychania w mieście. Jeśli więc ktoś pyta, czy Kraków powinien podejmować działania ograniczające najbardziej emisyjny ruch samochodowy, odpowiedź brzmi: tak. Ale równie jasno trzeba dodać coś drugiego: nawet słuszny cel można wdrożyć źle. I właśnie to jest sednem problemu w Krakowie.

W ostatnich miesiącach dyskusja o SCT została zdominowana przez bardzo głośne emocje. Z jednej strony mieliśmy ekspresyjne protesty społeczne, często oparte na prostych hasłach i politycznym wzmożeniu. Z drugiej strony w tym hałasie zbyt słabo wybrzmiały głosy umiarkowane: ekspertów, urbanistów, ekonomistów, osób, które nie kwestionują potrzeby poprawy jakości powietrza, ale zwracają uwagę, że sposób wdrażania takiej polityki ma ogromne znaczenie. I właśnie te głosy w dużej mierze zginęły.

Największy problem nie polega więc na samym istnieniu SCT, lecz na jej konstrukcji, tempie i komunikacji. W politykach miejskich szczególnie ważnych społecznie nie wystarczy mieć rację co do celu. Trzeba jeszcze umieć przekonać ludzi, że droga dojścia do tego celu jest sprawiedliwa, rozsądna i przewidywalna. W Krakowie wielu mieszkańców i przedsiębiorców odniosło wrażenie, że strefa została przygotowana zbyt gwałtownie i bez dostatecznej wrażliwości na codzienne skutki.

Jeżeli w granicach strefy znajdują się nawet elementy infrastruktury, które z założenia miały służyć ograniczaniu ruchu samochodowego, jak parkingi typu P+R, to trudno się dziwić, że pojawia się poczucie chaosu i niespójności. Jeśli zasady są mało intuicyjne, wyjątki budzą kontrowersje, a mieszkańcy nie widzą dobrze zaplanowanej ścieżki przejścia, to nawet racjonalna regulacja zaczyna być odbierana jako krzywdząca. To właśnie tutaj pojawia się zasadniczy błąd polityczny. Dobrze zaprojektowana SCT powinna być stopniowalna, przewidywalna i osłonięta społecznie. Powinna dawać czas na dostosowanie się, czytelnie pokazywać harmonogram zmian, przewidywać okresy przejściowe i realne wsparcie dla tych, którzy obiektywnie mogą mieć problem z wymianą auta lub zmianą sposobu poruszania się. Inaczej staje się „wodą na młyn” dla populistów, którzy potrafią bardzo sprawnie zamieniać złożone problemy w proste polityczne hasła.

W Krakowie widać to wyjątkowo wyraźnie. Spór wokół SCT stał się dziś nie tylko sporem o powietrze, ale także narzędziem szerszej walki politycznej, w tym działań wymierzonych w prezydenta miasta. To bardzo niebezpieczna sytuacja. Nie dlatego, że krytyka władz miasta jest czymś złym. Krytyka jest potrzebna. Problem pojawia się wtedy, gdy źle przygotowana polityka publiczna sama dostarcza paliwa dla radykalnych narracji. Wtedy miasto przegrywa podwójnie: po pierwsze, społecznie, bo traci zaufanie mieszkańców; po drugie, merytorycznie, bo dobra idea zostaje utożsamiona z chaosem, niesprawiedliwością i przymusem.

Warto też powiedzieć o aspekcie gospodarczym. SCT może realnie wpływać na spadek obrotów części przedsiębiorców, szczególnie tych, których sklepy, punkty usługowe lub lokale znajdują się w granicach strefy. To nie jest argument przeciwko ochronie powietrza. To jest argument za tym, by politykę środowiskową łączyć z myśleniem ekonomicznym. Miasto nie może zachowywać się tak, jakby jakość powietrza i kondycja lokalnego biznesu były dwiema całkowicie oddzielnymi sprawami. Nie są. Uderzenie w drobną przedsiębiorczość oznacza słabszą lokalną gospodarkę, mniejsze wpływy, mniej usług i w efekcie także niższą jakość życia. Dlatego poważna polityka miejska nie może ograniczać się do prostego komunikatu: „strefa musi być, bo takie są przepisy i standardy”. Owszem, istnieje mocna presja regulacyjna i środowiskowa, by miasta reagowały na przekroczenia zanieczyszczeń związanych z ruchem samochodowym. Ale między „musimy coś zrobić” a „zróbmy to byle szybko” jest ogromna różnica. Miasto powinno pokazać nie tylko, że działa, ale że działa mądrze.

Jak więc należałoby prowadzić ten proces lepiej? Po pierwsze, potrzebna jest uczciwa delimitacja strefy. Jej granice powinny wynikać z danych o rzeczywistym narażeniu mieszkańców na zanieczyszczenia, a nie być odbierane jako administracyjny rysunek na mapie. Po drugie, konieczne są jasne i zrozumiałe zasady przejściowe. Po trzecie, trzeba rozbudować osłony społeczne i gospodarcze: wsparcie dla osób w trudniejszej sytuacji, czytelne wyjątki dla szczególnych przypadków, rozsądną politykę wobec przedsiębiorców. Po czwarte, niezbędna jest lepsza komunikacja. Nie urzędnicza, nie technokratyczna, ale ludzka. Mieszkaniec powinien rozumieć nie tylko, co mu wolno, a czego nie, lecz także po co w ogóle się to robi i jakie będą z tego korzyści dla niego, jego rodziny i miasta. Bo korzyści mogą być realne. Mniej zanieczyszczeń przy ruchliwych ulicach, zdrowsze warunki życia, bardziej uporządkowana polityka transportowa, impuls do rozwoju transportu zbiorowego i bardziej przyjaznej przestrzeni miejskiej.

To są cele ważne i warte obrony. Tylko że nie obroni się ich samą słusznością intencji. Obronić je może wyłącznie jakość wdrożenia. Dziś Kraków potrzebuje mniej wojny ideologicznej, a więcej rozsądku. Potrzebuje odejścia zarówno od narracji „SCT rozwiąże wszystko”, jak i od narracji „SCT to samo zło”. Jedna i druga jest uproszczeniem. Strefa Czystego Transportu nie jest ani magicznym lekarstwem na wszystkie problemy miasta, ani zamachem na wolność mieszkańców. Jest narzędziem polityki publicznej. A narzędzia trzeba umieć dobrze używać. Jeśli Kraków chce rzeczywiście poprawiać jakość powietrza i jednocześnie nie pogłębiać społecznych podziałów, powinien wrócić do podstaw: słuchać ekspertów, lepiej słuchać mieszkańców, poważnie traktować skutki gospodarcze i projektować zmiany etapami.

Miasto nowoczesne to nie takie, które tylko wprowadza ambitne regulacje. To takie, które potrafi robić to mądrze, sprawiedliwie i bez niepotrzebnego popychania ludzi w stronę gniewu. Właśnie dlatego w sprawie SCT w Krakowie warto bronić dwóch prawd jednocześnie. Po pierwsze: strefa jest potrzebna. Po drugie: jej obecny kształt i sposób wdrażania wymagają poważnej korekty. Dojrzała polityka miejska zaczyna się tam, gdzie potrafimy te dwie prawdy utrzymać naraz.

Michał Kudłacz – doktor habilitowany nauk społecznych, specjalizuje się w gospodarce miejskiej i politykach rozwoju miast. Dyrektor programowy Stowarzyszenia Lepszy Kraków.